Wikiadmin در ‏۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۳:۴۳

2020-07-14T03:43:58Z

صفحهٔ تازه

شهری عربی در استان قدس است که در 37 کیلومتری شمال شرقی شهر [[بیت المقدس ( شهر - ) |بیت المقدس]] قرار گرفته است . در اواخر دوره ی عثمانی مرکز ناحیه بود ، در زمان استعمار انگلستان مرکز استان گردید و طی [[تقسیمات اداری|تقسیمات اداری]] سال 1944 به بخشی از شهر قدس تبدیل شد . پس از سال 1948 بار دیگر [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] مرکز استانی با همین نام در کرانه ی غربی اردن گردید و در سال 1967 مورد تعرض و اشغال اسرائیل قرار گرفت .

==الف - موقعیت طبیعی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] :==

===1 ) موقعیت جغرافیایی :===

شهر [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] در سمت غربی دره ی غربی اردن که در زبان محلی دره ی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] نامیده می شود واقع است . و به حاشیه ی کوهستانی اردن نزدیکتر است تا به رود اردن . واقع بودن آن در نزدیکی مرز منطقه ی کوهستانی غرب و منطقه ی جلگه ای شرق ، از روزگاران قدیم آن را گذرگاه مهمی برای کاروانهای تجاری و نظامی که از غرب به طرف قدس و از شرق به سمت امان در حرکت بودند ، قرار داده است . که گذرگاه غربی رود اردن و [[بحرالمیت|بحرالمیت]] بر سر راه حاجیان مسیحی قدس به شمار می رفت ، از سوی دیگر [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] دروازه ی شرقی فلسطین طی قرنها بود که گروه مهاجران به فلسطین از آن گذر می کردند . اریحا در حال حاضر توسط دره ی اردن و کرانه های شرقی و غربی به شبکه ی راههای شوسه متصل است .

این شبکه در امتداد مسیر خود در شمال به موازات کناره ی غربی جلگله ی اردن از دریاچه ی [[طبریه ( شهر - ) |طبریه]] و [[بحرالمیت|بحرالمیت]] گذشته ، سپس از طریق راههای دور از دره به سمت خلیج عقبه در جنوب روانه می شود . [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] با بزرگراه قدس عمان و جاده ی دره ی شرقی ارتباط دارد .

بدین ترتیب ارتباط آن با جفتلک در شمال ( 37 کم ) ، با [[نابلس ( شهر - ) |نابلس]] در شمال غرببی ( 72 کم ) و نیز با [[بحرالمیت|بحرالمیت]] ( 14کم ) ، و پل ملک حسین در روی رود اردن ( 8کم ) ، مغطس ( 10کم ) و با شونه ی جنوبی ( 17کم ) امکان پذیر است .

[[اریحا ( شهر - )|اریحا]] به دلیل قرار گرفتن در قلب مرکز ( ناحیه ) حاصل خیز [[کشاورزی|کشاورزی]] از اهمیت اقتصادی فراوانی برخوردار است به طوری که مناطق مجاور خود را از محصولات [[کشاورزی|کشاورزی]] همچون مرکبات و موز بهره مند می سازد و جهانگردان زیادی برای مشاهده ی آثار تاریخی و دیرهای اطراف به آنجا می روند .

بعضی از جهانگردان فرصت دیدار [[بحرالمیت|بحرالمیت]] و رود اردن را غنیمت شمرده ، بخشی از اوقات خود را در [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] می‌ گذرانند و از گرمای آن در زمستان و تماشای مناظر زیبای طبیعت اطراف آن بهره مند می شوند .

[[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از نظر نظامی نیز حائز اهمیت است به طوری که دروازه ی طبیعی راهها ( جاده های ) منتهی به دره ها و ارتفاعات کوهستانی به شمار می رود . اسرائیل از مزایای نظامی آن استفاده کرد و در [[جنگ 1967|جنگ 1967]] پیش از اشغال سایر شهرهای کرانه ی غربی اردن اقدام به تصرف آن نمود و اطراف کرانه ی غربی را جهت اشغال محور طوباس [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] و جداسازی کرانه ی غربی از کرانه ی شرقی تحت محاصره ی خود در آورد .

===2 ) وضعیت زمین [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] :===

شهر [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] در حال حاضر بر روی یک بلندی وسیع و پهناور که از راههای دریاچه ای قدیمی به شمار می رفت قرار دارد . این راه پس از فرسودگی و خشک شدن دریاچه ی قدیمی اردن ، پدید آمد . اریحا با چنین موقعیتی به شهر [[بیسان ( شهر - ) |بیسان]] در دره ی شمالی شباهت دارد ، و با وجود اینکه حدود 267 متر پایین تر از سطح دریا قرار گرفته ، ولی ارتفاع سطح زمین این شهر از زمینهایی که در امتداد شرق به سمت رود اردن و [[بحرالمیت|بحرالمیت]] واقع است ، بیشتر می باشد . این ارتفاع نسبی شهر دارای ویژگیهای زیادی است که مهم ترین آن اشراف بر زمینهای دره ای که به سمت شرق امتداد دارند و محافظت شهر از خطر سیل ، و نیز برقراری تعادل افزایش درجه حرارت ناشی از پستی زمین ، می باشد .

شهر اریحا تحت تأثیر موقعیت خود در دره ی اردن و قرار گرفتن در نزدیکی کناره ی دره ، جایی که شکاف عرضی با شکاف طولی جلگه ی اردن تلاقی دارد ، و در معرض زلزله ها و تکانهای زمین قرار گرفته است . در نزدیکی شهر چشمه های آب با سرچشمه های شکاف دار و شکسته ، در بهره مند ساختن منطقه از آبیاری و آب آشامیدنی مؤثر است و همچنین چاههای آبی که از منابع آبی سرزمین نزدیک به سطح زمین است ، وجود دارد .

ماده ی اصلی [[خاک|خاک]] منطقه ی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] را آبرفتهای نرم و رسوبی ( رسوبات نرم ) دریاچه ی قدیمی تشکیل می دهد . ولی بخش اعظم [[خاک|خاک]] اطراف [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] ، خاکهای رسوبی است که به همراه سیلاب جلگه ها از ارتفاعات کوهستانی به طرف دره ی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] سرازیر شده تا بسیاری از خاکهای نرم و سفید را بپوشاند . به جز خاکهای سفید نامرغوب برای کشت ، خاکهای رسوبی برای کشت مرکبات و موز و سبزیجات ، آن هم در مناطق قابل آبیاری ، مناسب می باشد . ( نک : خاکها )

===3 ) [[آب و هوا|آب و هوا]] :===

آب و هوای [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] و مناطق اطراف آن مدار صحرایی است و سطح زمین 250 متر پایین تر از سطح آب قرار دارد و میزان تابش خورشید در اغلب ماههای سال تا حد زیادی بالا می رود . این امر موجب بالا رفتن درجه ی حرارت سالانه به 5/23 درجه سانتی گراد ، افزایش مقدار بخار و تراوش آن نسبت به میزان بارانهای می شود . میزان بارانهای سالانه ی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] در حدود 150م است که این مقدار به تنهایی برای رشد طببیعی محصولات [[کشاورزی|کشاورزی]] کافی نیست .

موازنه ی آبی در منطقه ی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از نارسایی محسوس برخوردار است به طور که تکیه و اعتماد به آب [[باران|باران]] محال بوده و ساکنان منطقه باید برای تهیه ی آب به منابعی غیر از [[باران|باران]] پناه آوردند و آبهای زیرزمینی حاصله از چشمه ها آبی و چاهها از منابع آبی مهم در اریحا به شمار می روند .

در چند دهه ی گذشته صدها چاه در این منطقه حفر شد که اغلب آنها در آبیاری باغهای مرکبات و مزارع موز و سبزیجات مورد استفاده قرار می گیرند . به دلیل کمی [[برف و یخ|برف و یخ]] بندان ، [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از بهترین مناطق قشلاقی فلسطین به شمار می رود به طوری که بیشتر ساکنان قدس به همراه جهانگردان ، برخی از روزهای زمستان را در آنجا می گذرانند . گرما و حرارت در محصولات [[کشاورزی|کشاورزی]] به ویژه سبزیهای زمستانی زودرس مؤثر است بنابراین زودتر از موعد محصولات مناطق کوهستانی در بازارهای محلی عرضه شده و یا به خارج صادر می شود . این مزایا در تابستان گرم زمانی که بادهای دریای مدیترانه و مناطق کوهستانی به سوی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] شدت می یابد ، درجه ی حرارت و میزان گرد و غبار هوا به ویژه در بعد از ظهر را افزایش دهد همچنین با روی آوری این بادها میزان رطوبت هوا کاهش یافته و میانگین آن به حداقل 40درصد در طول تابستان می رسد .

==ب - رشد و توسعه :==

[[اریحا ( شهر - )|اریحا]] یک شهر کنعانی قدیمی است که کارشناسان باستانشناس آن را از قدیمترین شهرهای فلسطین به شمار می آورند و قدمت آن را عصر حجر یعنی هفت هزار سال پیش تعیین می‌کنند . ( نک : عصر قدیم ) . این نظر باعث شد ، که [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از قدیمی ترین شهرهای جهان که تاکنون پا برجاست به شمار می آید .

کارشناسان ، موقعیت آثار باستانی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] را تل السلطان واقع در 2 کیلومتری شمال شهر کنونی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] و در مجاورت ( چشمه ی ) عین السطان تعیین کردند .

در [[زبان کنعانی|زبان کنعانی]] یریحو به معنای ماه است و این بیانگر رواج عبادت ماه در آنجا می باشد . این کلمه همچنین به معنای جای عطرهای خوشبو است .

گروه هکسوس بین سالهای 1750 و 1600 ق . م آنجا را پایگاه خود قرار دادند و در تورات از آن به نام أریحة یاد شده است .

[[اریحا ( شهر - )|اریحا]] شهر کنعانی است که از سوی قوم بنی اسرائیل مورد حمله قرار گرفت به طوری که رهبر آنها یوشع بن نون و سپاهانش در سال 1186ق . م توانستند بر [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] چیره شد ، آن را به آتش کشیده و اهالی آنجا را به هلاکت برساند . در دوره ی قضاوت ( 1170 - 1030 ق . م ) [[عجلون|عجلون]] پادشاه مؤابی ها ، یهودیان را از [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] بیرون کرد و آنجا را پایتخت خود قرار داد ، ( هیرودس هرودوت ) کبیر [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از بازسازی کرد و آن را گسترش داد و با ساختمانها و بناهای مختلف آراست و شهر تا تپه های ابوالعلیق در نزدیکی عین السلطان امتداد یافت . از جمله بناهای ساخته شده در [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] در زمان هرودت ، می توان از کاخها و باغها و میدانها و قنات و برکه های نام برد . هرودوت برای حمایت و دفاع از شهر به ساختن قلعه و باروهای مستحکم در جنوب [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] اقدام کرد ولی علی رغم آن بعدها [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] تخریب شد و چیزی جز خرابه های باستانی از آن باقی نماند .

رومیان در بازسازی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] در [[وادی ، جمیل ( 1967 - 1993 ) |وادی]] القلط یعنی محل کنونی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] نقش اساسی داشتند . در زمان قسلطنطین کبیر ( 327306 م ) مسیحیت در [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] رواج یافت و در اطراف آن دیر و کلیسا بنا گردید . سال 325م [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] مرکز اسقف نشین به شمار می رفت . در زمان بیزانس [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] پیشرفت کرد تا جایی که در قلمروی اعراب فاتح فلسطین در قرن هفتم میلادی در آمد و [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] را بخشی از [[رمله ( شهر - ) |رمله]] در ایالت فلسطین قرار داد .

[[اریحا ( شهر - )|اریحا]] در صدر اسلام مهم ترین شهر [[کشاورزی|کشاورزی]] دره ی اردن به شمار می رفت که اطراف آن را نخلستانها و مزارع موز و نیشکر و ریحان و حنا و گیاهان دارویی احاطه کرده بود و ساکنانش قومی از قبیله ی حتیس و گروهی از قریش بودند . یاقوت حموی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] را چنین توصیف می کند : " آن دارای نخل و موز و بهترین شکر آن دره بود و [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] شهر قدرتمندان است . "

در قرن هیجده از اهمیت [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] کاسته شد که بنا به گفته ی جهانگرد فرانسوی ، فلولنی ، طی سفر او به شام و مصر ، روستای فقیر و کوچیک باقی ماند تا اینکه اوایل قرن بیست گروهی از ساکنان [[بیت المقدس ( شهر - ) |بیت المقدس]] برای اقامت و سکونت در فصل زمستان به آنجا رفتند . این مهاجران جدید ، ساختمانهای مسکونی و باغهای موز در اطراف آن ایجاد کردند .

آثار باستانی مهمی در [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] کشف شد ، که از جمله آنها قلعه های قدیمی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] را که در سال 1400 و یا 1350ق . م تخریب شده می توان نام برد . همچنین در تپه های العلیق قصر بزرگ هرودوت که از کوه التجریة کاملاً مشخص است ، کشف شد و کاوشگران به بقایای خانه های مجلل دست یافتند .

[[اریحا ( شهر - )|اریحا]] در زمان قیمومیت انگلستان به تدریج رشد کرد . یک شورای محلی بر توسعه وعمران شهر نظارت داشت . این شورای کارش را با احداث خیابانهای جدید ، دادن جواز ساخت بناها و سازمانها و نظارت بر توزیع آب میان کشاورزان ادامه داد . [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از ناحیه به مرکز استان تبدیل شد و این تحول در شکوفایی و رشد شهر و افزایش آبادانی آن تأثیر گذاشت . تعداد جمعیت [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] در طول نیمه ی اول قرن بیستم به تدریج افزایش یافت و از 300 نفر در سال 1912 به 1039 نفر در سال 1922 و 1693 نفر در سال 1931 رسید و در سال 1945 از 3010 نفر تجاوز کرد . همزمان با این رشد جمعیت عمران و آبادانی آنجا نیز به طور قابل ملاحظه ای پیشرفت کرد به طور‌ی که تعداد خانه های [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از 347 باب در سال 1931 به بیش از 500 خانه در سال 1945 افزایش یافت .

[[اریحا ( شهر - )|اریحا]] تا سال 1945 در قطعه زمینی به وسعت 38 جریب قرار داشت و اغلب خانه های آن از خشت با سقفهای کاهگلی روی تیرهای چوبی و ساقه های نی ساخته شده بود . این نوع بناها از شدت گرما کاسته و هوای خانه را مرطوب می کند . اواخر دوره ی قیمومت بعضی از اهالی اقدام به ساختن خانه هایی با سنگ و سیمان نمودند که اطراف آنها را باغهایی با درختان انبوه فرا گرفته بود . این امر به جهت سایه اندازی درختان روی خانه ها موجب تصفیه ی هوا و کاهش میزان حرارت می شود . پس از سال 1948 [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] شاهد تغییر و تحول عظیمی در تاریخ خود گردید به طوری که هزاران پناهنده برای اقامت در آن و نواحی مجاورش در داخل اردوگاههای عین السلطان و عقبه ی جیر به آنجا روی آوردند . تعداد ساکنان شهر به سال 1961 حدود 10166 بود و اواخر دهه ی هفتاد تعداد اهالی به 1500 نفر افزایش یافت . به دنبال افزایش جنبش سازندگی که در کنار افزایش جمعیت صورت گرفت ، مساحت شهر گسترش پیدا کرد و طبق آمار سال 1961 تعداد خانه ها به 2106 باب رسید . بی شک این تعداد از آن زمان تاکنون چندین برابر شده و واردات و هزینه های شهری اریحا نیز مضاعف گردیده است .

میانگین واردات در سال 1965 به حدود 58000 دینار و صادرات به 61800 دینار رسید . می توان گفت که شهر [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] طی رشد عمرانی خود به اردوگاه عین السطان پیوست و چندین خانه ی مسکونی در وسط مزرعه ها و باغها اطراف شهر ساخته شد .

==ج ) ترکیب مشاغل اریحا :==

از زمانهای قدیم تاکنون شغلهای متعددی در [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] مرسوم بوده و اهمیت نسبی هر شغلی بر حسب شرایط شهر طی پیشرفت و تحول آن تغییر می کرد . از شغلهای مهم شهر می توان موارد زیر را نام برد .
#کشاورزی : [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از زمانهای قدمی به فراوانی آب و حاصلخیزی خاک شهرت داشت . این شهر در قلب منطقه ای زیبا و دارای درختان انبوه ساخته شد . [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از صدر اسلامی تاکنون شهرت [[کشاورزی|کشاورزی]] خود را حفظ کرده است . محصولات [[کشاورزی|کشاورزی]] [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] بیانگر میزان اهمیت نسبی آن در بازارهای محلی و خارجی می باشد .

مساحت زمینهای اریحا به 37481 جریب رسید که 1060 جریب آن به راهها و دشتها اختصاص دارد . بخش مهمی از زمینهای [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] برای کشت انبوه آبی با استفاده از آب چشمه ها و چاهها به کار می رود . انواع مختلف سبزی از مهم ترین محصولات منطقه ی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] به شمار می رود . در [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] انواع غلات و غیره مانند [[گندم|گندم]] و جود و [[ذرت|ذرت]] و کنجد کشت و تولید می شود . درختان میوه مانند مرکبات و موز و [[زیتون|زیتون]] و [[انگور|انگور]] و نخل و نیز برخی محصولات صنعتی مانند توتون کشت می گردد . در اطراف شهر نیز درختان جنگلی برای حفاظت کاشته می شود . در سالهای اخیر مساحت اراضای مخصوص کشت مرکبات با آب چاهها گسترش یافت به طوری که [[پرتقال|پرتقال]] [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] همانند موز آن شهرت محلی و جهانی پیدا کرد . مازاد سبزیها و میوه ها به بازارهای کرانه های شرقی و غربی و نیز بازارهای منطقه ی خلیج فارس و عربستان صادر می شود . طرح موسمی علمی در نزدیکی [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] نمونه ی موفق کشت آبی و دامپروری به شمار می رود . برخی از مزرعه ها در کنار محصولات کشاور زی موفق به پرورش گاو شدند .
#مشاغل مربوط به جهانگردی : سالانه به ویژه در فصل زمستان تعداد زیادی از جهانگردان برای دیدن [[اماکن باستانی|اماکن باستانی]] و مذهبی اطراف شهر از یک سو و بهره مندی از گرمای زمستان زیر سایه ی مناظر طبیعی زیبا ، و درختان بید مجنون از سوی دیگر ، به آنجا روی می آورند . مهم ترین مناطقی که جهانگردان از آنها دیدار می کنند ، عبارتند از [[بحرالمیت|بحرالمیت]] ، الغطس ، کاخ هشام بن عبدالملک ، کاخ حجله ، دیر قرنطل ، دیر قدیس یوحنا معمدان و چشمه السلطان و تفریح گاههای توریستی می باشند در میان درختان سر به فلک کشیده ، استراحتگاههایی برای پذیرایی مسافران داخلی که تعطیلات آخر هفته را در آنجا می گذرانند ساخته شده و نیز هتلهایی برای پذیرایی جهانگردان خارجی بنا گردیده است .
#مشاغل تجاری : [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] یک مرکز تجاری است که علاوه بر توریست ها پذیرای تعداد زیادی از اهالی روستاها و اردوگاههای مجاور بوده و صحرانشیان مقیم منطقه به آنجا رفت و آمد می کنند . این بازار و مرکز تجاری در وسط شهر در کنار محله های تجاری و شرکتها و بازارها قرار دارد . در شهر میادین میوه و تره بار برای فروش و صدور انواع محصولات [[کشاورزی|کشاورزی]] وجود داد .
#مشاغل صنعتی : [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] از زمانهای قدیم با صنعت ، از جمله صنعت شکرسازی از ساقه ی نیشکر ، صنعت خرما از خارک ، رنگ ارغوانی از وسمه ، روغن کشی از درخت زقوم و ساختن آجر از گل و بافتن حصیر از ساقه ی نی آشنایی داشت

در حال حاضر دو کارخانه ی ریسندگی در اطراف شهر یکی در اردوگاه عین السلطان و دیگری در اردوگاه عقبة جیر وجود دارد . در [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] صنایع آبهای گازدار و آشامیدنی ، تخمیر موز ، بسته بندی مرکبات و تولید صندلی و انواع موکت و [[کبریت|کبریت]] رایج است .
#مشاغل آموزشی : در سالهای 1942 - 1943 دو مدرسه ی ابتدایی یکی پسرانه و دیگری دخترانه در [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] دایر بود . در سال 1966 - 1967 تعداد مدارس [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] به 25 بابا رسید که همگی وابسته به وزارت آموزش و پرورش و مؤسسه ی کمک رسانی و سازمان های ملی بودند . این مدارس شامل مدارس در سطوح مختلف آموزش ابتدایی و راهنمایی و دبیرستان بود . در سالهای اخیر نهضت فرهنگی در جنبه های مختلف فرهنگی تأثیر گذاشت ، سطح آگاهی اهالی بالا رفت و شهر در قلمروی فعالیت اهالی و آموزش آنها ترقی کرد .
#مشاغل اداری : در سالهای 1908م اریحا از روستا به مرکز بخش تبدیل شد و در آن هنگام ، شش قبیله و بیست روستا را شامل می شد . در دوره ی قیمومیت انگلستان [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] مرکز بخشی به همین نام گردید و تا سال 1944 به حال خود باقی ماند تا اینکه مقامات قیمومت ، بخش [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] را ملغی اعلام کرده و آن را در قلمروی قدس قرار دادند .

مساحت اریحا در سال 1943 به 341 کیلومتر مربع و تعداد جمعیت آن به 4600 نفر رسید . علاوه بر قبایل کوچ نشین و مقیم ، روستاهای العوجاء ، دیوک ، النبی موسی و النویعمه نیز تابع [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] بود .

پس از سال 1948 اریحا بار دیگر مرکز بخش گردید و در سال 1965 حدود 7500 نفر را که اغلب آنان پناهنده بودند در خود جای داد . این شهر در سال 1967 پس از اشغال اسرائیل نیز مرکز این بخش باقی ماند .

==مآخذ :==
#دباغ ، مصطفی مراد : '''''بلادنا فلسطین''''' ، ج 8 ، بخش 2 ، بیروت 1974 .
#حموی ، یاقوت : '''''معجم البلدان''''' ، بیروت 1957 .
#پوست ، جورج : '''''قاموس الکتاب المقدس''''' ، بیروت 1971 .
*'''''نقشه فلسطین''''' : مقیاس تصویر [[اریحا ( شهر - )|اریحا]] .
#Keller, W : '''''The Bible as History''''', London 1956.
#Garstang, J. an Garstang. J.F.E : '''''The Story of Jericho''''', London 1940.
#Kenyon, K : '''''Earliest Jericho, Antiquity''''' Vol, 33, 1959.

اریحا ( شهر - ) - تاریخچهٔ ویرایش‌ها

Wikiadmin در ‏۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۴:۰۱

Wikiadmin: ۱ نسخه واردشده

Wikiadmin در ‏۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۳:۴۳

Wikiadmin: ۱ نسخه واردشده

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۴:۰۱
(بدون تفاوت)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ‏۱۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۰، ساعت ۰۳:۴۳
(بدون تفاوت)